Nhìn lại bức tranh tổng thể tình hình thế giới năm qua, xu thế chủ đạo hòa bình, hợp tác và phát triển tiếp tục là gam mầu sáng nổi trội. Cục diện thế giới tiếp tục có nhiều chuyển biến quan trọng. Xu thế đa cực, đa trung tâm ngày càng rõ nét. Khu vực châu Á - Thái Bình Dương cơ bản ổn định, quá trình hợp tác khu vực được đẩy mạnh với nhiều cơ chế, khuôn khổ đa phương đan xen. Các nước đều chú trọng nâng cao vai trò và ảnh hưởng tại khu vực phát triển năng động và có tầm quan trọng về chiến lược này. Tại Ðông - Nam Á, tuy có một số biến động, song hợp tác trong ASEAN được đẩy mạnh, tiến trình xây dựng, phê chuẩn và đưa Hiến chương ASEAN vào hiệu lực diễn ra suôn sẻ, tạo môi trường và điều kiện thuận lợi để xây dựng Cộng đồng ASEAN vào năm 2015. 

Năm 2008 đã khép lại, nhưng dư âm và hệ lụy của những biến động phức tạp, nhanh chóng, khó lường tiếp tục đặt ra những thách thức cho các nước lớn, nhỏ trên thế giới, tác động không thuận đến hòa bình, hợp tác, và phát triển trong năm 2009. Ðáng chú ý nhất là khủng hoảng tài chính và suy giảm kinh tế toàn cầu đã đẩy nền kinh tế thế giới vào thời kỳ khó khăn nhất kể từ cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ châu Á năm 1997 - 1998. Cuộc khủng hoảng tạo ra tác động dây chuyền từ Mỹ sang châu Âu, châu Á và nhiều khu vực khác trên thế giới, gây khó khăn không nhỏ cho nhiều nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. An ninh năng lượng, an ninh lương thực, biến đổi khí hậu đang trở thành các vấn đề bức xúc toàn cầu, đòi hỏi những nỗ lực hợp tác quốc tế để giải quyết một cách hiệu quả. Ở nơi này nơi kia, thế giới vẫn chứng kiến sự tồn tại của xung đột cục bộ, chủ nghĩa khủng bố, ly khai. Tranh chấp lãnh thổ, biển đảo và tài nguyên thiên nhiên diễn ra với tính chất ngày càng phức tạp và có chiều hướng gia tăng. 

     

Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Gia Khiêm

Ðối với nước ta, năm 2008 có ý nghĩa quan trọng, là năm có tính chất bản lề thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 2006 - 2010, năm đầu tiên Việt Nam đảm nhận vị trí Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an (HÐBA) LHQ. Bám sát tình hình và nhiệm vụ đặt ra, chúng ta đã tiếp tục triển khai đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển, chính sách đối ngoại rộng mở, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế trên tinh thần "Việt Nam là bạn, đối tác tin cậy của các nước trong cộng đồng quốc tế". Trên cơ sở đường lối đúng đắn đó, đồng thời đã phát huy được sức mạnh tổng hợp nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa các kênh đối ngoại Ðảng, Nhà nước, Quốc hội và ngoại giao nhân dân, công tác đối ngoại đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, góp phần củng cố môi trường hòa bình, tạo các điều kiện thuận lợi để ổn định và bảo đảm phát triển bền vững, tiếp tục thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Năm 2008 là một dấu mốc quan trọng cho các hoạt động ngoại giao song phương. Với các hoạt động đối ngoại chủ động, hài hòa, có trọng tâm, chú trọng hiệu quả, chúng ta đã đưa quan hệ giữa Việt Nam với các nước tiếp tục đi vào chiều sâu, ổn định, theo hướng bền vững; củng cố cục diện đa dạng hóa, đa phương hóa có lợi cho đất nước ta.

Quan hệ với các nước láng giềng, khu vực tiếp tục được đẩy mạnh và phát triển toàn diện trên tinh thần hợp tác hữu nghị, hòa bình, cùng nhau phát triển. Quan hệ Việt Nam - Trung Quốc được nâng lên tầm "đối tác hợp tác chiến lược toàn diện" qua chuyến thăm của Tổng Bí thư Nông Ðức Mạnh (cuối tháng 5 đầu tháng 6-2008). Sau chuyến thăm chính thức Trung Quốc của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng (10-2008), hai bên đang tích cực triển khai nhiều biện pháp tăng cường quan hệ hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư; lập đường dây nóng giữa lãnh đạo hai nước; xây dựng quy hoạch tổng thể thúc đẩy toàn diện hợp tác trên các lĩnh vực... Quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào và hợp tác toàn diện Việt Nam - Cam-pu-chia ngày càng phát triển với nhiều hoạt động trao đổi đoàn, chú trọng tăng cường hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư, hợp tác tại khu vực biên giới... Quan hệ giữa Việt Nam và các nước ASEAN đạt nhiều kết quả tích cực, trọng tâm là tăng cường hợp tác kinh tế, giáo dục - đào tạo, củng cố môi trường hòa bình trong khu vực, phối hợp tốt tại các diễn đàn quốc tế.

Quan hệ với các nước lớn, các nước công nghiệp phát triển đạt nhiều tiến triển rõ nét. Quan hệ Việt Nam - Mỹ có những bước phát triển mới trên nhiều mặt, nổi bật là sau chuyến thăm Mỹ của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng (6-2008). Hai bên thỏa thuận phát triển quan hệ song phương theo khuôn khổ đối tác hữu nghị, hợp tác nhiều mặt, tôn trọng lẫn nhau và cùng có lợi. Quan hệ "đối tác chiến lược" Việt Nam - Liên bang Nga ngày càng đi vào chiều sâu với nhiều lĩnh vực hợp tác và các biện pháp lớn được hai bên thống nhất qua chuyến thăm của Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết (10-2008). Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản được thúc đẩy mạnh mẽ qua chuyến thăm của Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Phú Trọng (3-2008) và có nhiều bước tiến hướng tới "đối tác chiến lược vì hòa bình và phồn vinh ở châu Á". Hai nước đã ký Hiệp định đối tác kinh tế (EPA), tạo điều kiện cho quan hệ kinh tế, thương mại phát triển sâu rộng hơn. Quan hệ với Liên hiệp châu Âu (EU) tiếp tục được đẩy mạnh thông qua nhiều chuyến thăm cấp cao, xác lập được các khuôn khổ hợp tác quan trọng trên các lĩnh vực kinh tế, khoa học - kỹ thuật, giáo dục - đào tạo, xúc tiến đàm phán Hiệp định đối tác và hợp tác toàn diện (PCA). Quan hệ "đối tác chiến lược" Việt Nam - Ấn Ðộ có những bước phát triển tích cực; hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư được tăng cường; Ấn Ðộ cam kết công nhận Việt Nam có nền kinh tế thị trường.

Quan hệ với các nước quan trọng khác trong khu vực, các nước bạn bè truyền thống và các đối tác tiềm năng ở Ðông Âu, Mỹ la-tinh, châu Á, châu Phi, Trung Ðông được đẩy mạnh ở nhiều cấp độ và có nhiều bước tiến mới. Chúng ta có nhiều biện pháp chủ động thúc đẩy hợp tác kinh tế, thương mại và hợp tác chuyên ngành nhằm làm cho quan hệ ngày càng đi vào chiều sâu. Các nước đều mong muốn đẩy mạnh hợp tác nhiều mặt với Việt Nam, nhất là về kinh tế, thương mại, hợp tác lao động, y tế, thăm dò và khai thác dầu khí, v.v.

Năm 2008 cũng ghi đậm dấu ấn của ngoại giao đa phương. Nổi bật nhất là chúng ta đảm nhiệm thành công năm đầu cương vị Ủy viên không thường trực HÐBA LHQ, góp phần nâng cao vai trò và vị thế quốc tế của đất nước. Chúng ta đã bắt nhịp nhanh, xử lý thỏa đáng nhiều vấn đề phức tạp tại HÐBA, đảm đương tốt cương vị Chủ tịch HÐBA LHQ trong tháng 7-2008, bảo đảm các lợi ích của Việt Nam; đồng thời thể hiện rõ trách nhiệm của một thành viên LHQ, được các nước đánh giá cao. Việt Nam là một trong những nước sớm phê chuẩn Hiến chương ASEAN và đang tích cực triển khai các biện pháp để thực hiện có hiệu quả Hiến chương. Chúng ta đã chủ động tham gia củng cố đoàn kết và nâng cao vai trò quốc tế của ASEAN, đóng góp tích cực, có trách nhiệm vào những nỗ lực của tổ chức này nhằm giải quyết các vấn đề khu vực. Ðồng thời, chúng ta cũng thực hiện tốt các cam kết và tham gia tích cực với những sáng kiến được các nước hoan nghênh và hưởng ứng tại nhiều diễn đàn, tổ chức quan trọng như Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC), Diễn đàn Hợp tác Á - Âu (ASEM), Hợp tác tiểu vùng sông Mê Công (GMS), Tổ chức các nước sử dụng tiếng Pháp, Phong trào Không liên kết...

Công tác biên giới, lãnh thổ đạt nhiều thành quả quan trọng, góp phần xây dựng đường biên giới hòa bình, ổn định, hợp tác vì phát triển với các nước láng giềng. Với Trung Quốc, công tác phân giới cắm mốc trên đất liền cơ bản được hoàn thành và hai bên đang nỗ lực để sớm hoàn tất. Việt Nam và Lào, Cam-pu-chia đã ký Hiệp ước xác định giao điểm đường biên giới giữa ba nước. Chúng ta đã triển khai Dự án tăng dày và tôn tạo hệ thống mốc biên giới Việt - Lào với việc khánh thành cột mốc đôi đầu tiên tại cửa khẩu Lao Bảo - Ðen Sạ Vẳn; tích cực thực hiện phân giới cắm mốc trên thực địa với Cam-pu-chia. Các vấn đề trên biển được kịp thời xử lý nhằm bảo vệ chủ quyền và lợi ích của Việt Nam.

Ngoại giao kinh tế đã thật sự đi vào cuộc sống, tranh thủ được nguồn lực bên ngoài và kết hợp với nội lực, góp phần thiết thực vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Trong bối cảnh khủng hoảng tài chính toàn cầu, ngoại giao kinh tế đã tham gia tích cực vận động thu hút đầu tư, viện trợ phát triển chính thức; mở rộng thị trường xuất khẩu hàng hóa, lao động; thu hút du lịch... Công tác thông tin, nghiên cứu, dự báo được tăng cường, nhất là về những vấn đề liên quan biến động kinh tế thế giới, kinh nghiệm của các nước về kiềm chế lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô, đánh giá của quốc tế về kinh tế Việt Nam, vấn đề an ninh năng lượng, an ninh lương thực... Ðồng thời, chúng ta tích cực vận động các nước công nhận quy chế kinh tế thị trường; thúc đẩy, đàm phán các khuôn khổ hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư với nhiều đối tác quan trọng.

Trong năm qua, các thế lực phản động, thù địch tiếp tục có các hoạt động lợi dụng các vấn đề tôn giáo, dân chủ, nhân quyền để can thiệp công việc nội bộ và gây mất ổn định đất nước ta. Với tinh thần chủ động và sự phối hợp chặt chẽ với các Bộ, ngành, địa phương, chúng ta đã có những biện pháp đấu tranh kiên quyết, kết hợp chủ động đối thoại với các nước và các tổ chức quốc tế, tuyên truyền về tình hình thực tế ở Việt Nam... nên đã xử lý tốt các vấn đề nảy sinh, vừa ngăn chặn kịp thời và hiệu quả các hoạt động chống phá, vừa làm cho cộng đồng quốc tế ngày càng thấy rõ các chủ trương, chính sách đúng đắn của Ðảng và Nhà nước Việt Nam, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp tục mở rộng và phát triển quan hệ của chúng ta với các nước.

Công tác bảo hộ công dân và vận động người Việt Nam ở nước ngoài tiếp tục được đẩy mạnh thêm một bước. Chúng ta tiếp tục tích cực triển khai các chính sách lớn liên quan công tác về người Việt Nam ở nước ngoài như đã thông qua Luật Quốc tịch sửa đổi, tạo thuận lợi hơn cho bà con về vấn đề quốc tịch; miễn thị thực cho kiều bào; tạo điều kiện cho bà con mua và sở hữu nhà tại Việt Nam; thúc đẩy thành lập các Hiệp hội doanh nhân Việt Nam ở nước ngoài..., qua đó tạo không khí phấn khởi và tin tưởng trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài đối với chính sách đại đoàn kết dân tộc Ðảng và Nhà nước. Ðồng thời, chúng ta đã tổ chức tốt nhiều hoạt động có ý nghĩa thiết thực nhằm làm cho kiều bào ta ngày càng gắn bó với quê hương. Công tác bảo hộ công dân được đặc biệt chú trọng, chúng ta xử lý thỏa đáng các vấn đề người lao động Việt Nam ở Qatar, Jordan, Malaysia, vấn đề cô dâu ở Hàn Quốc, Ðài Loan, vấn đề ngư dân Việt Nam gặp nạn trên biển và bảo hộ tàu, thuyền của ngư dân Việt Nam tại một số nước khu vực... đã góp phần bảo vệ lợi ích chính đáng của công dân ta.

Công tác ngoại giao văn hóa và thông tin, tuyên truyền đối ngoại được đổi mới và triển khai tích cực nhằm quảng bá rộng rãi và nâng cao hình ảnh đất nước, con người Việt Nam trên thế giới. Chúng ta đã thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia về tuyên truyền, quảng bá và bầu chọn kỳ quan thiên nhiên thế giới mới, tổ chức thành công một số sự kiện quan trọng (như Lễ hội Việt Nam tại Singapore, Moscow; Tuần Việt Nam 2008 tại Nhật Bản...), tích cực vận động UNESCO công nhận một số di sản văn hóa, lịch sử, thiên nhiên của Việt Nam là di sản thế giới. Công tác thông tin, tuyên truyền đối ngoại có nhiều cải tiến về phương thức, chú trọng hiệu quả, góp phần tích cực phổ biến các chủ trương, chính sách của Ðảng và Nhà nước, thành tựu phát triển và hội nhập quốc tế của đất nước, về quan điểm và đường lối của ta trong lĩnh vực tôn giáo, nhân quyền, đại đoàn kết dân tộc, tranh thủ được sự ủng hộ của dư luận, góp phần đẩy lùi các luận điệu xuyên tạc.

Nhìn lại một năm qua, công tác đối ngoại được triển khai mạnh mẽ và toàn diện về chính trị, kinh tế, văn hóa và vận động cộng đồng, song phương và đa phương; tạo ra những chuyển biến mới, thuận lợi cho chúng ta trong quan hệ với các nước láng giềng, khu vực, các nước lớn và các đối tác quan trọng; góp phần xứng đáng vào giữ vững môi trường hòa bình, ổn định, phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao vị thế của nước ta trong khu vực và trên thế giới. Những thắng lợi trên mặt trận đối ngoại của đất nước ta có được là kết quả của một đường lối chính sách đối ngoại đúng đắn được triển khai dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Ðảng, của thế và lực đất nước ngày càng được nâng lên sau hơn 20 năm đổi mới, của sự phối hợp chặt chẽ, có hiệu quả giữa các binh chủng đối ngoại, các bộ, ban, ngành, các địa phương.

Năm 2009, dự báo tình hình thế giới tiếp tục diễn biến phức tạp. Kinh tế thế giới sẽ tiếp tục khó khăn và còn nhiều rủi ro, ảnh hưởng tiêu cực đến kinh tế nước ta về nhiều mặt. Chính trị, an ninh thế giới và khu vực cũng có những biến động phức tạp, khó lường. Tuy nhiên, chúng ta có những thuận lợi lớn. Cơ bản, chúng ta có môi trường hòa bình, ổn định để tiếp tục phát triển. Những thành tựu của hơn 20 năm đổi mới đã tạo thế và lực mới cho đất nước nói chung và đối ngoại nói riêng. Việc cộng đồng quốc tế cũng như các nước trong khu vực đều coi trọng vai trò chính trị, kinh tế của Việt Nam là tiền đề thuận lợi đưa quan hệ của chúng ta với các đối tác tiếp tục đi vào chiều sâu, ổn định, bền vững và phát huy vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Các nước đều thấy tiềm năng phát triển của Việt Nam là rất lớn. Xét về tổng thể, nguy cơ, thách thức là rất lớn, phức tạp hơn, song thuận lợi, cơ hội vẫn là cơ bản. Ðiều quan trọng là chúng ta cần chủ động nắm bắt thời cơ, tỉnh táo, khôn khéo đối phó với các khó khăn, hóa giải các thách thức.

Trong nước, 2009 - 2010 có ý nghĩa then chốt là những năm nước rút thực hiện Nghị quyết Ðại hội Ðảng lần thứ X và Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 2006 - 2010, tạo đà cho việc thực hiện mục tiêu cơ bản trở thành nước công nghiệp hóa vào năm 2020. Ðất nước đang phát triển từ chiều rộng sang chiều sâu, từ tốc độ sang chú trọng hơn đến chất lượng, bền vững. Ðất nước cũng đã hội nhập sâu rộng vào sân chơi lớn của thế giới. Trong bối cảnh đó, nhiệm vụ trọng tâm của ngoại giao Việt Nam là tiếp tục giữ vững môi trường hòa bình, ổn định, tạo điều kiện quốc tế thuận lợi phục vụ công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Ðể hoàn thành nhiệm vụ nặng nề nhưng rất vẻ vang này, Hội nghị Ngoại giao 26 (12-2008) đã xác định tiếp tục triển khai mạnh mẽ ba trụ cột của ngoại giao là: Ngoại giao chính trị, Ngoại giao kinh tế và Ngoại giao văn hóa, với phương châm tích cực, chủ động, sáng tạo, hiệu quả. Trên tinh thần đó, năm 2009, ngoại giao Việt Nam sẽ được đẩy mạnh theo những phương hướng lớn sau:

Một là, tăng cường các hoạt động ngoại giao song phương theo hướng chủ động, chú trọng hiệu quả để tiếp tục đưa quan hệ với các nước, nhất là các nước láng giềng, các nước lớn, các nước trong khu vực đi vào chiều sâu, ổn định, bền vững, tăng cường đan xen lợi ích trong hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư, hợp tác phát triển..., tiếp tục mở rộng cục diện "đa dạng hóa, đa phương hóa" có lợi cho việc phát huy vị thế, vai trò và bảo đảm lợi ích của đất nước.

Hai là, nâng cao hơn nữa hiệu quả các hoạt động ngoại giao đa phương, trọng tâm là phát huy tốt vai trò và tăng uy tín của Việt Nam trên cương vị Ủy viên không thường trực HÐBA LHQ và trong khuôn khổ hợp tác ASEAN nhằm bảo đảm lợi ích và nâng cao vị thế quốc tế của đất nước.

Ba là, tích cực triển khai và bảo đảm tiến độ thực hiện các thỏa thuận đạt được về phân giới cắm mốc trên đất liền với các nước láng giềng; theo dõi chặt chẽ tình hình trên biển, kịp thời phát hiện các vấn đề nảy sinh, triển khai các biện pháp thích hợp bảo vệ chủ quyền và lợi ích của ta.

Bốn là, kiên quyết đấu tranh kết hợp với chủ động đối thoại, kiên trì tuyên truyền, vận động dư luận trong các vấn đề dân chủ, nhân quyền, tôn giáo; làm thất bại các âm mưu lợi dụng những vấn đề này can thiệp công việc nội bộ của Việt Nam.

Năm là, tăng cường hiệu quả công tác ngoại giao kinh tế, nâng cao chất lượng và tính kịp thời của công tác thông tin, dự báo những tác động của kinh tế thế giới đối với nước ta, tranh thủ kinh nghiệm và ý kiến của các chuyên gia quốc tế về xử lý các vấn đề kinh tế chúng ta đang đối phó; hỗ trợ các hoạt động kinh tế đối ngoại và hội nhập kinh tế quốc tế; tích cực đàm phán các khuôn khổ hợp tác kinh tế với các đối tác lớn, vận động các nước công nhận quy chế kinh tế thị trường, dành Quy chế ưu đãi thuế quan phổ cập (GSP) cho Việt Nam; thực hiện tốt các cơ chế phối hợp liên ngành.

Sáu là, tiếp tục thực hiện tốt Nghị quyết 36 của Bộ Chính trị và Chỉ thị 19/2008 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài; hoàn thiện các chính sách lớn về tăng cường vận động, khuyến khích đồng bào ta ở nước ngoài hướng về Tổ quốc; đẩy mạnh công tác bảo hộ công dân nhằm kịp thời xử lý các vấn đề nảy sinh, bảo vệ tính mạng, tài sản và quyền lợi chính đáng của đồng bào ta ở nước ngoài, không để các thế lực phản động, thù địch lợi dụng để kích động, lôi kéo bà con.

Bảy là, đẩy mạnh công tác ngoại giao văn hóa và thông tin, tuyên truyền đối ngoại; nâng cao hiệu quả các hoạt động quảng bá hình ảnh quốc gia; tổ chức thực hiện tốt "Năm ngoại giao văn hóa 2009"; triển khai Chỉ thị 26-CT/TW của Ban Bí thư về tiếp tục đổi mới và tăng cường công tác thông tin đối ngoại trong tình hình mới.

Tám là, nâng cao hiệu quả phối hợp các kênh đối ngoại Ðảng, Nhà nước, Quốc hội và hoạt động ngoại giao nhân dân; đẩy mạnh thực hiện thống nhất quản lý đối ngoại; tăng cường phối hợp trong công tác nghiên cứu chiến lược, kịp thời phát hiện và dự báo những vấn đề có thể tác động đến môi trường an ninh và phát triển của đất nước ta.

Tiếp tục phát huy tinh thần độc lập, tự chủ, tự cường, thấm nhuần tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, với phương châm tích cực, chủ động, sáng tạo, hiệu quả vì sự phát triển và nâng cao vị thế của đất nước, Ngoại giao Việt Nam năm 2009 sẽ tiếp tục phát huy những thành tựu đối ngoại đạt được, tự tin và đầy khí thế bước vào mùa Xuân mới, phấn đấu giành những thắng lợi mới, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

                                                                                     PHẠM GIA KHIÊM
                                                                                    Ủy viên Bộ Chính trị,
                                                                                Phó Thủ tướng Chính phủ,
                                                                                    Bộ trưởng Ngoại giao